Özet

XIX. yüzyılın önde gelen âşıklarından olan Seyrânî, irticalen şiirler söylemiş, atışmalarda kendi söyleyiş gücünü göstermiştir. Âşığın en önemli ve dikkat çeken yönlerinden biri de destan söylemedeki maharetidir. Bu çalışmada âşık tarzı destan söyleme geleneği hakkında kısaca bilgi verilmiş ve Seyrânî’nin destanının bu gelenek içindeki yerine dikkat çekilmiştir. Seyrânî’nin ‘Kuşlar Destanı’, Millet Kütüphanesi’nde bir mecmuada (34 Ae Manzum 62) ve Millî Kütüphane’deki iki cönkte (06 Mil Yz Cönk 22 ve 06 Mil Yz Cönk 99) yer almaktadır. Çalışmada, âşığın ‘Kuşlar Destanı’ (Dastan-ı Tuyur, Destan-ı Kuş) metni okunmuş ve bulunan yeni çeşitlenmelerle destan karşılaştırılarak tenkitli metin oluşturulmuştur. ‘Kuşlar Destanı’ Özkul Çobanoğlu’nun yaptığı destanların tematik tasnifinde “Doğal Çevreyle İlgili Destanlar” ana başlığının “Doğal Güzelliklerle İlgili Destanlar” alt başlığına bağlı olan “Hayvanlarla İlgili Destanlar” grubunda yer almaktadır. Kuşlar hakkında söylenen destanlarda yer alan kuşların, sadece bir mısrada adı anılarak bahsinin tamamlandığı görülmektedir. Ancak Seyrânî tarafından söylenmiş olan bu metinin 45 dörtlüğünün 41’inde her kuşun kendi ağızlarından konuşturularak kendilerini anlattığı görülmektedir. Bu anlamda Seyrânî, destanını farklı bir tarzda oluşturmuştur. Çalışmada, destandaki kuşlar “yırtıcı kuşlar ve avcı kuşlar”, “kümes ve kafes kuşları”, “göçmen kuşlar”, “su kuşları”, “avlanılan kuşlar”, “yerli kuşlar” ve “mitolojik kuşlar” başlıkları altında incelenmiştir. Destan, içinde geçen ‘mantıku’t-tayr’ ifadesinden ve kuşları konu edinmesinden dolayı Mantıku’t-tayr’la da karşılaştırılmıştır. Seyrânî’nin, bu destanı, Mantıku’t-tayr adlı eserden ziyade, Hz. Süleyman kıssasının etkisiyle oluşturduğu düşünülebilir.

Anahtar Kelimeler: Âşık tarzı destan geleneği, Âşık Seyrânî, Kuşlar destanı, mantıku’t-tayr (kuş dili)

Abstract

Seyrânî, one of the prominent minstrels of the 19th century, sang improvised poems and showed his own singing power in contests. One of the most important and remarkable aspects of the minstrel is singing minstrel style epics. In this study, brief information is given about the minstrel tradition of singing and the place of Seyrânî's epic in this tradition is emphasized. Seyrânî’s epic about birds is in a mecmua in Millet Library (34 Ae Manzum 62) and in two cönks in National Library (06 Mil Yz Cönk 22 and 06 Mil Yz Cönk 99). In this study the epic’s text was read and the texts edition critique was made. In the thematic classification of the epics made by Özkul Çobanoğlu, the title of “Epics Related to Natural Environment” is included in “Epics Related to Animals” which is subordinated to the subtitle “Epics Related to Natural Beauties”. It is seen that the birds in the epics sung about the birds are mentioned only in one verse. However, in 41 of the quatrains of this text, which is said by Seyrânî, 41 birds are seen that they speak about themselves in their voices. In this sense, Seyrânî formed his epic about birds in a different way. In the study, birds in the epic were examined under the titles of “hunter and predator birds”, “poultry and cage birds”, “migratory birds”, “water birds”, “hunted birds”, “native birds” and “mythological birds”. The epic was also compared to the Mantıku’t-tayr due to the expression ‘mantıku’ttayr’ used in epic and the subject of epic. It can be thought that Seyrânî formed this epic under the influence of the Hz. Suleyman’s tale rather than Mantıku’t-tayr.

Keywords :Tradition of minstrel style epic, Âşık (minstrel) Seyrânî, birds epic, ‘mantıku’t-tayr’ (language of birds)