IJHE Üye Girişi Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi Üye Girişi

KullanıcıAdı: Parola : Şifremi Unuttum Şifremi Unuttum

Makale Detayı


Başlık: Klasik Doğu Türk Şiirinde +GInA Ekinin Ahenk Unsuru Olarak Kullanılması
Title: Usage of +GInA Suffix As a Harmony Element in Classical Eastern Turkish Poetry
Yazar(lar) : Selahittin Tolkun
Kategori : Beşeri Bilimler
Türü : Telif
Baskı : Cilt/Volume:4 Sayı/Issue:7
Sayfa : 208-231



Özet

Eski Türkçedeki +KIʥA eki Doğu Türkçesinde klasik dönemde +GInA / +KInA şekline dönüşmüştür. Normalde eski Türkçedeki /ʥ/ sesi Doğu Türkçesinde /y/ olarak kullanılır: koʥ > koy, yaʥ- > yay- vb. Ancak istisna olarak +KIʥA ekinde bu ses /n/ olarak devam etmiştir. +GInA / +KInA eki Doğu Türkçesinin klasik döneminde ünlü ve ünsüz uyumlarına girmiş olarak karşımıza çıkar: cānġına, yüzgine, yumruḳḳına, kökkine vb. Günümüz Özbek Türkçesinde ise ek, sonu k / ḳ, g /ġ ile biten kelimelere +kinä / +qınä biçiminde gelmektedir: kiçik+kinä > kiçkinä “küçücük”, såğ+ğınä> såqqınä “sağlamca”. Diğer bütün kelimelere ise +ginä olarak gelmektedir: båläginä “yavrucuğum”, cånginäm “cancağızım”. Bu ek işlev bakımından gerek tarihî gerekse günümüz Doğu Türkçesinde, Türkiye Türkçesindeki +CXk, +CAğIz, +cAk vb. küçültme eklerinde olduğu gibi küçültme, şefkat, sevgi vb. yanında zarfları pekiştirme işlevlerinde kullanılır. Bu durum klasik dönemden cānġınam “cancağızım” ancak çınġına “gerçekten”, günümüzden ise xåläginäng “teyzeciğin”, yumşåqqinä “yumuşacık” kelimelerinde açıkça görülmektedir. Bir şiirde özellikle klasik döneme ait bir gazelde bu ekin bulunduğu birkaç kelime bulunabilir. Bu durumda ekin tabii olarak diğer bir söyleyişle ekin bulunduğu kelimeler öyle gerektiği için kullanıldığı söylenebilir. Ancak bir gazelde şair, kafiye olarak kullandığı bütün isimlere bu eki getiriyorsa, aynı şekilde bu eki beyitteki diğer kelimeler de kullanıyorsa o takdirde ekin bilenen işlevleri dışında şiirde ahenk unsuru olarak kullanıldığını söyleyebiliriz.

Anahtar Kelimeler: +GInA küçültme eki, Klasik Doğu Türk Şiiri, +GInA küçültme eki redifli gazeller.

Abstract

Old Turkic +KIʥA suffix has been transformed into +GInA / +KinA in classical era of Eastern Turkish. /ʥ/ phonem has been normally used as /y/ phonem in Eastern Turkish: koʥ > koy, yaʥ > yay- etc. However, as an exception, it has continued as /n/ phonem in +KIʥA suffix. +KIʥA suffix shows up with both palatal and labial harmony in classical era: cānġına, yüzgine, yumruḳḳına, kökkine etc. This suffix comes in the form of +kinä / +qınä to the words which ends with k / ḳ, g /ġ: kiçik+kinä > kiçkinä “very little, very small”, såğ+ğınä> såqqınä “stout” etc. As for all other words, it comes as +ginä : båläginä “my dear child”, cånginäm “my dear”. In both historical as well as present day Eastern Turkish,the suffix is used to function to emphasis the adverbs in addition to functioning as diminutive and endaerment expression like Modern Turkish +CXk, +CAğIz, +Cak suffix etc. This is clearly seen in examples of classical era like cānġınam “my dear”, çınġına “indeed” as well as present day examples like xåläginäng “your auntie”, yumşåqqınä “fluffy”. There may be a few words with +GinA suffix in a gazel which belongs to the classical era. İn this case, it can be said that the suffix is naturally used because the words to which it is added require to be so. However, in a gazelle, if the poet brings this suffix to all the words he uses as rhyme, and if this suffix is also used for another words in the same way, then we can eventually say that the suffix is used as an element of harmony in poetry besides its well-known functions. We found out that this suffix has been used as a harmony element by seven poets. The best examples of this kind of haromny are seen in Nevai. Uzbek oral literature is the appropriate zone to search an answer of the question of what the inspiration of using of +GinA suffix as a harmony element in Nevai and other poets who rarely use this suffix normally. When we examine the Uzbek folk songs, it seems that this suffix is used frequently. That Nevai refers to the folk songs like tuyug, koşuk, urguştek, çenge, Muhabbet--buday, türkî which belong to different Turkic communities shows his interest and inclination to folk songs. So it would not be wrong to say that afore mentioned eight poets, especially Nevâi, gave works in this style with the influence of Uzbek folk songs.

Keywords :+GInA diminutive suffix, Classical Eastern Turkic Poetry, Gazels involving +GInA diminutive suffix as rhythm.

© 2015 International Journal of Humanities and Education
Tasarım G2